Column: Tussen Snobcast en PoortPraat

Afgelopen weekend luisterde ik, onder het genot van een glas Chablis, naar een aflevering van PoortPraat over ondernemingsklimaat en fiscaliteit (ja, ik loop hopeloos achter).

Terwijl ik naar de podcast luisterde, bedacht ik me dat we in de fiscaliteit hiermee ook een soort Snobcast hebben ontwikkeld. Alleen klinkt hij bij ons anders. Minder wijn, meer wetgeving. Minder terroir, meer tabellen. Maar de ondertoon is vergelijkbaar: het gaat om keuzes, smaak, en, uiteindelijk, om richting.

En daarmee kom ik bij het ondernemingsklimaat. Want wie niet onder een steen leeft, ziet dat we daar ergens blijven hangen. We willen aantrekkelijk zijn voor investeringen, maar ook corrigeren waar het schuurt. We willen prikkelen, maar niet te veel. En bovenal willen we geen moeilijke keuzes maken in het uitgavenkader, dus dan maar aanmodderen in het inkomstenkader.

Dat klinkt misschien als op de winkel passen, maar voor zowel particulieren als ondernemers werkt het anders. In de PoortPraat-podcast van de NOB komt dat pijnlijk scherp naar voren. Wat daar telkens terugkeert, is niet zozeer de vraag hoe hoog de belastingdruk is, maar hoe stabiel en voorspelbaar het geheel voelt. Ondernemers hebben geen behoefte aan een perfect systeem (dat bestaat toch niet), maar wel aan een systeem dat niet voortdurend van karakter verandert.

In de aflevering over het ondernemingsklimaat hoor je hoe dat doorwerkt in concrete beslissingen. Investeringen worden niet alleen beoordeeld op rendement, maar ook op de houdbaarheid van de fiscale context daaromheen. Als die context ieder jaar verschuift, wordt het speelveld diffuus. En diffuus beleid leidt tot één voorspelbare reactie: wachten.

Na die eerste aflevering (en het eerste glas Chablis) smaakte het naar meer en ging ik door naar de aflevering over economie en fiscaliteit. Die aflevering laat zien dat fiscaliteit geen bijzaak is. Belastingen sturen keuzes, soms precies zoals bedoeld, maar vaak ook net ernaast. Een kleine wijziging in prikkels kan grote effecten hebben op investeringen, vestigingskeuzes en de keuze waar je de auto voltankt of een goede fles wijn op de kop tikt. Niet omdat mensen irrationeel zijn, maar juist omdat ze dat niet zijn.

Wat daar nog bij komt, en wat in de bredere serie mooi zichtbaar wordt, is de samenhang. Het gaat niet alleen om het ondernemingsklimaat. Arbeidsmarkt, woningmarkt, duurzaamheid: het zijn allemaal knoppen aan hetzelfde paneel. Draai je aan de ene, dan reageert de andere. Alleen is het paneel in Nederland over de jaren te groot geworden en zijn we soms net iets enthousiaster in gebruik dan in onderhoud ervan – en dat merk je.

Misschien is dat ook wat de vergelijking met de Snobcast zo aardig maakt. Daar wordt smaak gecultiveerd en verdedigd. In de fiscaliteit geldt iets vergelijkbaars: we bouwen aan een systeem dat coherent moet voelen, dat vertrouwen moet wekken, dat een bepaalde ‘smaak’ van stabiliteit zou moeten hebben. Een goede wijn moet immers ook een aantal jaar rijpen. In de fiscaliteit vergeten we soms dat die smaak tijd nodig heeft om tot ontwikkeling te komen. En niet gedijt bij constante bijsturing.

Ondertussen investeert die ondernemer niet of werkt Diederik-Jan nog steeds maar drie dagen per week. Niet omdat zij twijfelen aan hun eigen business, maar omdat zij wacht op een signaal van consistentie. Op iets wat lijkt op richting in plaats van beweging.

Misschien is het dus tijd om iets minder aan wat knopjes te draaien en iets meer te kiezen. Om het gesprek over fiscaliteit niet alleen te voeren in termen van maatregelen, maar in termen van samenhang en houdbaarheid. En om – heel ongebruikelijk – even van de knoppen af te blijven.